मणिपुर हिंसामा ‘बलात्कार’ हतियार बन्यो

काठमाडाैं । भारतको मणिपुर राज्यमा आदिवासी अधिकारलाई लिएर मेइती र कुकी समुदायबीच झडप भइरहेको छ । महिला विरुद्धका जघन्य अपराधका घटनाहरु निरन्तर भइरहेकाले अधिकांश महिलाहरु यस्ता झडपहरुबाट पीडित छन् ।

४५ वर्षीया किम कोहात चार सन्तानकी आमा र कुकी-जाे जातीय समुदायकी सदस्य हुन् । उनले आफ्नो २२ वर्षकी छोरी ओलिभियाको मृत्यु भएको कुरा अझै स्वीकार गर्न सकेकी छैनन् । ओलिभिया र उनको साथी फ्लोरेन्स ह्याङ्सिङको 5 मे मा एक दंगा भीडले बलात्कार पछि निर्ममतापूर्वक हत्या गरेको थियो । यी दुवै महिला मणिपुरको राजधानी इम्फालमा कार धुने काम गर्थे । उनी भाडामा बसेको घरको कोठालाई मेइती समूहका मानिसहरूले घेरेका थिए । भीडले महिलालाई तानेर छुट्टै कोठामा लगेर कुटपिट गरेको थियो ।

कोहटले भने, ‘एक दिन अघि, मैले ओलिभियासँग कुरा गरें । उनी धेरै हिसाबले परिवारको एकमात्र कमाउने थिइन् । मैले भोलिपल्ट फोन गर्दा एक अपरिचित व्यक्तिले फोन गरे । ब्यूँझेर मलाई मेरी छोरीलाई भेट्न चाहनुहुन्छ कि भनेर सोधे । मृत कोहाट इम्फालबाट ४० किलोमिटर टाढा कङपोकपीमा एउटा साधारण घरमा बस्छिन् । ‘मेरी छोरीको शव अझै शवगृहमा छ,’कोहट रूँदै भन्छिन् । मैले उसलाई अहिलेसम्म देखेको छैन। म के गरूँ ?  प्रहरीले मलाई अहिलेसम्म केही जानकारी दिएकाे छैन् ।’

फ्लोरेन्सका बुबा आमोस पाओटिन्थाङ एक किसान हुन उनि छोरीको अन्तिम संस्कार साेच्दा झसंग हुन्छन् । अहिले उनकी छोरीको शव जवाहरलाल नेहरू इन्स्टिच्युट अफ मेडिकल साइन्सेसको शवगृहमा बेवारिसे अवस्थामा छ । फ्लोरेन्सका अन्य तीन बहिनीहरू पनि छन्। फ्लोरेन्सका बुबा भन्छन् ‘मलाई कुनै क्षतिपूर्ति चाहिएको छैन । म अहिले एक मात्र न्याय खोज्दैछु जुन मेइती जनताबाट अलग हुनु हो, र यो एकमात्र उपाय हो, हामी सँगै बस्न सक्दैनौं ।

अनाैठाे हिंसा

अधिकांश हिन्दू मेइती र क्रिस्चियन कुकी समुदायबीच मे महिनामा द्वन्द्व सुरु भएको थियो । यस हिंसामा हालसम्म १५० भन्दा बढी व्यक्तिको मृत्यु भइसकेको छ भने ६० हजारभन्दा बढी मानिस घर छाड्न बाध्य भएका छन् । भारतीय सेना, अर्धसैनिक बल र पुलिस हिंसा नियन्त्रण गर्न संघर्ष गरिरहेका छन्।  तर गत मे ४ मा मणिपुरको थौबल जिल्लामा प्रभावशाली मेइतेई जनजातिका पुरुषहरूको समूहको अगाडि दुई कुकी महिलालाई नग्न पारेर बलात्कृत गरिएको घटनाको भिडियो सार्वजनिक भएपछि गत महिना अचानक चर्काचर्की भयो ।

मणिपुरमा महिलाहरू जातीय हिंसाको धेरै सिकार बनेका छन्

बलात्कार र हत्याका अन्य धेरै घटनाहरू राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चर्चा भएका छन्। जनताको आक्रोश महसुस गर्दै भारतको सर्वोच्च अदालतले राज्य अधिकारीहरूलाई घटनालाइ शान्त बनाउन सचेत गराएको थियो । यौन हिंसाका पीडितहरूले दर्ता गरेराएकाे मणिपुर अराजकतासँग सम्बन्धित धेरै मुद्धाहरु सुनुवाइ गरेपछि अदालतले स्पष्ट रूपमा अपराध भएको ठहर गरेको छ ।अदालतले तीन महिनासम्म पनि प्रहरीले मुद्दा दर्ता नगरेको उल्लेख गरेको छ । जसमा केही संकास्पद मानिसहरु मात्र पक्राउ परेका छन्। प्रधानन्यायाधीश डीवाई चन्द्रचुडले भने हामी साम्प्रदायिक र जातीय हिंसामा महिलामाथि हुने आक्रमणको सामना गरिरहेका छौं। मंगलबार सर्वोच्च अदालतले जातीय हिंसाको अनुसन्धान सुस्त भएको, राज्यको कानून र व्यवस्थाको मेसिनरी पूर्ण रूपमा बिग्रिएको जस्तो भयो भनि अधिकारीहरुलाई आलोचना गरेको थियो।

मणिपुरमा सामाजिक दरार

दुई समूहबीचको विवादको मूल कारण आदिवासी अधिकारको विवाद हो । कुकी र नागाहरू दुवै मुख्य रूपमा ईसाई समुदायका हुन् । यो राज्यको कुल जनसंख्याको लगभग ४० प्रतिशत हो । राज्यको कुल जनसंख्या ३५ लाख छ । हाल उनीहरूले अनुसूचित जनजातिको हैसियत पाएका छन् र जसका कारण उनीहरूले मणिपुरको करिब ७५ प्रतिशत पहाड र जंगलमा जमिनको स्वामित्व पाएका छन् । मेइती समुदायलाई आदिवासी जनजातिको दर्जा दिने प्रस्तावित योजनामा ​​कुकी र नागा समुदायले आपत्ति जनाएका छन् । तर दुई समुदायबीचको सम्बन्धमा याे दरारहरू पछिल्लो समय निकै बढेकाे छ । अवस्था यस्तो बनेको छ कि मणिपुर अहिले पूर्ण रूपमा दुई जातीय क्षेत्रमा विभाजित भएको छ ।

मणिपुर हंगामा, मुख्यमन्त्री चुप

चुराचन्दपुर इम्फालबाट लगभग ६५ किलोमिटर टाढा रहेको छ कुकी बहुल सहर । त्यहाँ बस्ने एस्थर कोंगसाई भन्छिन् घरबाट भागेर आए पनि बाँचेकोमा आफू खुसी छु । उनि भन्छिन् भाग्यवश मेरो छोरो र केही साथीहरू समयमै अगाडि आए जब भीड हाम्रो क्षेत्रमा प्रवेश गर्यो । केही मानिसहरूले मलाई आक्रमण गर्ने प्रयास गरे तर हामी भाग्न सफल भयौं । तर हामीले हाम्रो घर र सबै सम्पत्ति गुमायौं । कोङ्साई अहिले अरु भागेर आएका १५० व्यक्तिहरूसँग शिविरमा बस्छिन्। कुकी र मेइती दुवै समुदायका सदस्यहरू अहिले आ–आफ्नो क्षेत्रमा बस्छन्। राज्यमा गोलीबारी र छिटपुट हिंसा जारी छ। सरकार हालसम्म स्थिति नियन्त्रण गर्न असफल भएको छ ।

सम्झौता असम्भव

मणिपुरको उपत्यका क्षेत्र, जुन मुख्यतया मेइतेई जनसंख्या रहेको छ । कुकी जनताले राज्य सरकार र पुलिसलाई मेइती भीडलाई प्रोत्साहन गरिरहेको आरोप लगाएको छ । मणिपुरको सबैभन्दा ठूलो समुदायको रूपमा मेइतीहरूले राजनीतिक र आर्थिक लाभ उठाउँछन् । राज्य सरकार र पुलिस बलमा प्रभुत्व जमाउँछन्। यसले मेइतीहरूलाई द्वन्द्वको स्थितिमा फाइदा पुर्याउने धेरैको भनाइ छ ।

प्रहरी कारबाही

मेमा द्वन्द्व सुरु भएदेखि प्रहरीले मेइती महिलाविरुद्ध आधिकारिक रूपमा कुनै मुद्दा दर्ता गरेको छैन। यद्यपि, केही गैरसरकारी संस्था र कार्यकर्ताहरूले चेतावनी दिएका छन् कि गलत सूचनाहरू रणनीतिक रूपमा सामाजिक दरारलाई गहिरो बनाउन र हिंसालाई बढावा दिन सुरु गरिएको छ। मानव अधिकार अलर्टका निर्देशक बब्लु लोइतोङबमले भन्छन् सर्वोच्च अदालतमा पेश गरेको प्रतिवेदनमा मणिपुर सरकारले हालसम्म करिब ६५०० उजुरी दर्ता गराएको र २५२ जनालाई गिरफ्तार गरेको जनाएको छ । प्रतिवेदनमा महिला र बालबालिकामाथि हुने हिंसासम्बन्धी ११ वटा मुद्दा दर्ता भएको उल्लेख छ। यौन हिंसा कुकी–जो समुदायसँग सम्बन्धित छ।

बदलामा, मणिपुर अखण्डता समन्वय समिति, जसले मेइती जनताको प्रतिनिधित्व गर्दछ । भन्छ कि त्यहाँ महिलाहरूमाथि अज्ञात आक्रमणहरू भएका छन् र धेरै पीडितहरू रिपोर्ट गरिएका छैन्। यस सङ्घर्षमा हत्या र विस्थापित व्यक्तिहरूमा ध्यान केन्द्रित हुनुपर्छ। समुदायका धेरै महिलाहरू त्यसरी अगाडि आउँदैनन्, सोही संस्थासँग आवद्ध खुराईजेम अथौबाले बताइन्। मणिपुरको आदिवासी जनजाति नेता फोरम, आदिवासी संगठनका प्रवक्ता गिन्जा वुएलजोङ भन्छिन्, यहाँ सबै चिन्तित र असुरक्षित महसुस गरिरहेका छन्। हामी मात्र यति चाहान्छौ सत्य बाहिर आयोस् ।