बुद्धका प्रेरणादायक भनाइ

१. भगवान् बुद्ध र भिक्षु चक्षुपाल : एक पटक भगवान् बुद्ध जेतवन विहारमा बसेका बेला भिक्षु चक्षुपाल भगवान्लाई भेट्न आएका थिए । उनको आगमनसँगै उनको दिनचर्या, व्यवहार र गुणको पनि चर्चा भयो ।

भिक्षु चक्षुपाल अन्धो थिए । एक दिन मठका केही भिक्षुहरूले चक्षुपालको कुटीबाहिर केही मरेका कीराहरू भेट्टाए र यी जीवित प्राणीहरूलाई चक्षुपाल मारेको भनि चक्षुपालको निन्दा गर्न थाले । भगवान् बुद्धले निन्दा गर्ने भिक्षुहरूलाई बोलाए र सोधे कि तपाईंले भिक्षुलाई कीरा मारेको देख्नुभएको छ ? उसले जवाफ दियो– छैन ।

त्यसैबेला भगवान् बुद्धले ती साधकहरूलाई भने, जसरी तिमीले उसलाई कीरा मारेको देखेनौ, त्यसरी नै चक्षुपालले पनि मरेको देखेनन् । उनले जानाजानी कीरा मारेका होइनन्, त्यसैले उनको आलोचना गर्नु उचित हुँदैन ।

त्यसपछि भिक्षुहरूले सोधे किन आँखा अन्धो हुन्छ । उनले यो जन्ममा वा अघिल्लो जन्ममा के पाप गरे ? भगवान् बुद्धले चक्षुपालको बारेमा भने कि उनी आफ्नो पूर्वजन्ममा एक चिकित्सक थिए ।

एउटी अन्धो महिलाले उसलाई प्रतिज्ञा गरेकी थिइन् कि यदि उसले आफ्नो आँखा देख्ने बनाइदियो भने ऊ र उसको परिवार उसको दास बन्ने छ ।

महिलाको आँखा निको भयो । तर दासी बन्ने डरले उनले मानेनन् । महिलाको आँखा निको भइसकेको डाक्टरलाई थाहा थियो । उनी झुट बोलिरहेकी थिइन् ।

उनलाई पाठ सिकाउन वा बदला लिन चक्षुपालले अर्को औषधि दिए, जसले महिलालाई फेरि अन्धो बनायो । उनी धेरै रोइन् तर आँखामा पसिना आएन । यही पापको फलस्वरूप डाक्टरलाई अर्को जन्ममा अन्धो हुनुप¥यो ।

२. लगनशीलता र धैर्य : भगवान बुद्ध आफ्ना अनुयायीहरूसँग एउटा गाउँमा प्रचार गर्न जाँदै थिए । त्यो गाउँ अगाडिको बाटोमा विभिन्न ठाउँमा खनेका खाल्डाहरू भेटे । ती खाडलहरू देखेर बुद्धका एक शिष्यले जिज्ञासा प्रकट गरे, आखिर यसरी खोप्नुको अर्थ के हो ?

बुद्धले भने, पानीको खोजीमा मान्छेले यति धेरै खाडल खने । धैर्य गरेर एक ठाउँमा खाडल खनेर पानी पाइन्थ्यो तर केही बेर खाडल खनेर पानी नभए अर्को खाडल खन्न थाले । मिहिनेतका साथसाथै धैर्य पनि गर्नुपर्छ ।

३.अमृतको खेती : एक पटक भगवान बुद्ध भिक्षा लिन एक किसानको ठाउँमा पुगे । भिक्षा माग्न आएको देखेर किसानले उदासीन भएर भने, ‘श्रमणा, हलो जोतेर खान्छु । जोत्नुपर्छ र बीउ छर्नुपर्छ अनि खाना खानुपर्छ । बुद्धले भने– महाराज ! खेतीपाती पनि गर्छु ।

यो सुनेर किसानले जिज्ञासा राख्यो र भन्यो– तिमीसँग न हलो देख्छु, न गोरु, न खेती गर्ने ठाउँ । त्यसोभए खेतीपाती पनि गर्नुहुन्छ भनेर कसरी भन्नुहुन्छ ? कृपया आफ्नो खेतीको बारेमा व्याख्या गर्नुहोस् ।

बुद्धले भने– महाराज ! मसँग विश्वासको बीउ छ, तपस्याको वर्षा र विषयको धारण र हलो छ… मसँग पापको दण्ड छ, विचारको डोरी छ, स्मृति र चेतनाको हलोको हलो र पैसा छ । म बोली र कर्ममा संयमित छु ।

म मेरो यो खेतलाई फोहोर घाँसबाट मुक्त राख्छु र खुशीको फसल नसुन्जेल म प्रयास गर्नेछु । अपमादा मेरो गोरु हो जसले बाधा देखेर पनि पछि हट्दैन । उहाँले मलाई सिधै शान्तिधाममा लैजानुहुन्छ । यसरी म अमृत खेती गर्छु ।

४ .दानको महिमा : परोपकारको महिमा पाटली पुत्रमा भगवान बुद्धले आशिर्वाद पाएपछि प्रत्येक व्यक्तिले आ–आफ्नो सम्पत्तिको हैसियत अनुसार उनलाई उपहार दिने योजना बनाउन थाले । राजा बिम्बिसारले उनलाई बहुमूल्य हीरा, मोती र रत्नहरू पनि प्रदान गरे ।

बुद्धदेवले सबैलाई खुसीसाथ एक हातले स्वीकार गरे । त्यसपछि मन्त्रीहरू, सेठहरू, साहूकारहरूले उनलाई उपहारहरू दिए र बुद्धदेवले ती सबैलाई एक हातले स्वीकार गरे ।

त्यतिकैमा एउटी वृद्धा लाठी बोकेर त्यहाँ आइन् । बुद्धदेवलाई नमस्कार गर्दै उनले भनिन्, ‘भगवान, तपाईंको आगमनको खबर पाएको बेला म यो अनार खाइरहेको थिएँ । अरु केही नभएकोले यो आधा खाएको फल ल्याएको छु ।

यदि तपाईंले मेरो यो तुच्छ उपहार स्वीकार गर्नुभयो भने, म आभारी महसुस गर्नेछु ।’ भगवान बुद्धले त्यो फललाई दुबै हातले अगाडि लिएर बसेका थिए ।

यो देखेर राजा बिम्बिसारले बुद्धदेवलाई भने, ‘प्रभु, मलाई क्षमा गर्नुहोस् । म एउटा प्रश्न सोध्न चाहन्छु । तिमीलाई हामी सबैले अनमोल र ठूला उपहार दिएका थियौं, जुन तिमीले एक हातले पाएका छौ, तर यी वृद्धाले दिएको सानो र फलफूल दुवै हातले स्वीकार गरेका छौ, किन ?

यो सुनेर बुद्धदेव भने, ‘राजन ! तपाईंले बहुमूल्य उपहारहरू पक्कै दिनुभएको छ, तर यो सबै तपाईंको सम्पत्तिको दशांश पनि होइन । तपाईंले यो दान गरिब र गरिबहरूको कल्याणको लागि गर्नुभएको होइन, त्यसैले तपाईंको यो दान ’सात्विक परोपकार’ को श्रेणीमा आउन सक्दैन ।

उल्टो यी बुढीले मलाई आफ्नो मुखको दिएकी छिन् । यी वृद्धा गरिब भए पनि उनलाई धनको लालच छैन । त्यसैले मैले खुल्ला हृदयले, दुवै हातले यसको दान स्वीकार गरेको हुँ ।