बाघको अंग तस्करीमा तिब्रता

काठमाडौं । एकातिर जहाँ संसारभर बाघ बचाउने प्रयास जोडतोडले चलिरहेको छ, त्यही भारतमा बाघको अवैध व्यापार पनि फस्टाएको छ । पछिल्लो २३ वर्षमा विश्वभर बागको अंगको अवैध तस्करीका कुल २,२०५ घटना रिपोर्ट गरिएका छन्, जसमध्ये ३४ प्रतिशत अर्थात् ७५९ घटना भारतमा मात्र दर्ता भएका छन्। जुन ८९३ अर्थात २६ प्रतिशत बरामद बाघ बराबर हो । यसपछि चीनमा २१२ घटना दर्ता भएका छन् भने इन्डोनेसियामा २०७ अर्थात ९ प्रतिशत ।

संरक्षण प्रयासहरूलाई कमजोर पार्दै, शिकारीहरूले बाघलाई उनीहरूको छाला, हड्डी र शरीरका अन्य अंगहरूका लागि लक्षित गर्दैछन् । अन्तर्राष्ट्रिय संगठन ट्राफिकद्वारा जारी गरिएको नयाँ प्रतिवेदनअनुसार विगत २३ वर्षमा हरेक वर्ष औसतमा १ सय ५० बाघ र तिनका अंगहरू अवैध तस्करीका क्रममा बरामद भएका छन् ।

प्रतिवेदन भन्छ- सन् २००० को जनवरीदेखि जुन २०२२ सम्मको पछिल्लो २३ वर्षमा ५० देश र भूभागमा बाघ र तिनका अंग तस्करीका यस्ता घटना सार्वजनिक भएकोमा कुल ३ हजार ३ सय ७७ बाघका अंग तस्करी भएका छन् । उल्लेखनीय कुरा के छ भने, संसारमा जम्मा ४,५०० बाघ बाँकी छन्, जसमध्ये २,९६७ भारतमा छन् । एक अनुमान अनुसार बिसौं शताब्दीको सुरुमा तिनको संख्या एक लाख भन्दा बढी थियो ।

यस्तो अवस्थामा यदि यसरी शिकार र तस्करी भइरह्यो भने त्यो दिन टाढा छैन जब यो विशाल बिरालो प्रजाति छिट्टै संसारबाट लोप हुनेछ । उल्लेखनीय कुरा के छ भने, तिनीहरूको आक्रमण ५० देश र क्षेत्रहरूमा भएका छन्, तर तिनीहरूमध्ये ठूलो अनुपात १३ वटा देशमा देखियो जहाँ बाघलाई अझै पनि जंगलमा देख्न सकिन्छ । पछिल्लो २३ वर्षमा भएका तस्करीका घटनामध्ये ९०२ घटनामा बाघको छाला बरामद भएको प्रतिवेदनले देखाएको छ । यसपछि ६०८ घटनामा पूरै बाघ र ४११ घटनामा हड्डी बरामद भएको छ ।

सन् २०१८ यता भारत र भियतनाममा यस्ता घटनामा वृद्धि भएको छ । सन् २०१८ यता बाघ र तिनका अंग बरामदका घटनामा कमी आए पनि भारत र भियतनाममा यस्ता घटनामा वृद्धि भएको प्रतिवेदनले देखाएको छ । भियतनाममा विगत चार वर्षमा यस्ता घटनामा १८५ प्रतिशतले वृद्धि भएको पाइएको छ ।

ट्राफिको रिपोर्ट अनुसार थाइल्याण्ड र भियतनाममा जफत गरिएका अधिकांश बाघका अंग संरक्षण सुविधाहरूबाट व्युत्पन्न भएको शंका गरिएको छ। भियतनाममा ६७ प्रतिशतको तुलनामा थाइल्याण्डमा ८१ प्रतिशत चिडियाखाना, प्रजनन फार्म आदि जस्ता बाघ बन्धक सुविधासँग जोडिएको पाइएको छ।

प्रतिवेदनमा खुलासा गरिएको तथ्याङ्क अनुसार सन् २०२२ को पहिलो छमहीनामा पनि अवस्था भयावह छ । इन्डोनेसिया, थाइल्यान्ड र रुसले जनवरीदेखि जुनसम्म विगत दुई दशकहरूमा आक्रमणको घटनामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको रिपोर्ट गरेका छन् । इन्डोनेसियामा मात्र २०२२ को पहिलो छ महिनामा करिब १८ वटा अवैध तस्करीका घटना भएका छन्, जुन सन् २०२१ मा तस्करी गरिएका बाघको कुल संख्याभन्दा बढी हो ।

यति मात्र होइन, ट्राफिकले दक्षिणपूर्व एसियामा बाघ र तिनका अंगको तस्करीमा संलग्न ६ सय ७५ सामाजिक सञ्जाल एकाउन्ट पनि पहिचान गरेको छ, जसले लोपोन्मुख प्रजातिको अवैध व्यापार अहिले अनलाइनमा पनि तीव्र गतिमा फैलिरहेको सङ्केत गरेको छ । तथ्याङ्क भन्छ यी खाता मध्ये ७५ प्रतिशत भियतनाममा आधारित छन् । यस्तो अवस्थामा उनीहरुको सुरक्षाका लागि विश्वभर भइरहेका प्रयास कसरी सफल हुन्छन् भन्न्ने ठूलो प्रश्न खडाभएको छ ।