नेपालमा लोकतन्त्र : सत्य सूचनामा होइन भावनामा चलेको छ

हालै म कास्की जिल्ला पुगेको थिएँ। यो यात्रा केवल भौगोलिक भ्रमण थिएन, यो लोकतन्त्रको वास्तविक अवस्था बुझ्ने प्रयास थियो। मैले त्यहाँ मतदातासँग प्रत्यक्ष संवाद गरेँ। गाउँमा, बजारमा, चिया पसलमा, युवा समूहमा, महिला समूहमा बसेर मैले प्रश्न सोधेँ। मैले उनीहरूलाई सोधेँ, तपाईँले जसलाई मतदान गर्नुहुन्छ, उहाँको नीति के हो थाहा छ?  उहाँको विधायिकी क्षमता कति छ थाहा छ? उहाँको आर्थिक पारदर्शिता कस्तो छ थाहा छ?

धेरैजसो उत्तर मौन थिए। केही उत्तर भावनात्मक थिए। केही उत्तर केवल दल र चिन्हमा सीमित थिए। त्यो क्षणमा मैले महसुस गरेँ, हाम्रो लोकतन्त्र मतपेटिकामा जीवित छ तर मतदाताको चेतनामा कमजोर हुँदै गएको छ।

मतदाता र उम्मेदवारबिचको दूरी

कास्कीमा मैले धेरै मतदातालाई अन्तर्वार्ता लिएँ। मैले सोधेँ, तपाईँले किन यस पटक यो उम्मेदवार रोज्नुभयो? उत्तर आयो, उहाँ हाम्रो समुदायको हो। अर्कोले भन्यो, पार्टी राम्रो छ। कसैले भन्यो, अरूभन्दा राम्रो जस्तो लाग्यो।तर जब मैले नीति, बजेट, संसदमा उठाइने विषय, वा दीर्घकालीन दृष्टिकोणबारे सोधेँ, धेरैजसोले स्वीकार गरे कि उनीहरूलाई थाहा छैन। त्यो स्वीकारोक्ति इमानदार थियो, तर चिन्ताजनक पनि थियो। मैले त्यहाँ देखेँ कि लोकतन्त्र सूचनाको आधारमा होइन, भावनाको आधारमा चलिरहेको छ।

यो अवस्था केवल हाम्रो देशको समस्या होइन। संयुक्त राज्य अमेरिका र भारत जस्ता राष्ट्रहरूमा पनि भावनात्मक ध्रुवीकरण बढ्दो छ। तर जब मैले आफ्नै आँखाले कास्कीमा त्यो यथार्थ देखेँ, तब यो विषय मेरो लागि सैद्धान्तिक रहेन, यो व्यक्तिगत पीडा बन्यो।

मध्यस्थ शक्तिको प्रभाव

मैले केही स्थानीय कार्यकर्तासँग पनि कुरा गरेँ। टिकट कसरी वितरण हुन्छ भनेर सोधेँ। उत्तरमा प्रत्यक्ष नभए पनि सङ्केत स्पष्ट थियो। पहुँच, प्रभाव, आर्थिक क्षमता, र पार्टीभित्रको सम्बन्ध निर्णायक हुन्छ। सामान्य नागरिक र उम्मेदवारबिच अदृश्य तर शक्तिशाली तह उभिएको छ। मैले महसुस गरेँ कि जनताको मत भन्दा पहिले टिकटको राजनीति हुन्छ। टिकटभन्दा पहिले शक्ति सन्तुलन हुन्छ। अनि मात्रै जनताको पालो आउँछ। यस्तो संरचनामा योग्य र स्वच्छ व्यक्तिलाई अघि बढ्न कति कठिन हुन्छ भन्ने कुरा मैले प्रत्यक्ष सुनेँ।

डिजिटल सूचना र भ्रमको जालकास्कीका युवासँग संवाद गर्दा मैले सामाजिक सञ्जालको प्रभाव झन् स्पष्ट देखेँ। धेरैले आफ्नो राजनीतिक धारणा अनलाइन भिडियो, पोस्ट, र भाइरल सामग्रीबाट बनाएको बताए। मैले सोधेँ, तपाईँले त्यो सामग्रीको स्रोत जाँच्नुहुन्छ? धेरैले मुस्कुराएर भने, समय हुँदैन।थाहा पनि हुँदैन। गलत सूचना नजानेर वा हल्लामा फैलिन्छ। दुष्प्रचार नियोजित रूपमा फैलाइन्छ। सन्दर्भ तोडेर प्रस्तुत गरिएका सत्य सामग्रीले पनि धारणा मोड्छ। एल्गोरिदमले जसले बढी प्रतिक्रिया ल्याउँछ त्यही सामग्रीलाई अगाडि ल्याउँछ। त्यसैले क्रोध र डर छिटो फैलिन्छ। विवेक र विश्लेषण ढिलो हुन्छ।

मैले महसुस गरेँ कि अब लोकतन्त्र केवल भौतिक सभा र भाषणबाट प्रभावित हुँदैन, यो डिजिटल मनोविज्ञानबाट प्रभावित हुन्छ।

भीड मनोविज्ञान र भावनात्मक मतदान

मैले केही समूहमा सामूहिक छलफल पनि गराएँ। त्यहाँ एउटा प्रवृत्ति स्पष्ट देखियो। यदि भीडमा एक जनाले आक्रोश व्यक्त गर्‍यो भने अरू पनि त्यही भावनामा बग्न थाले। व्यक्तिगत रूपमा शान्त देखिने व्यक्ति समूहमा आक्रामक बन्ने अवस्था देखियो। मलाई लाग्यो, लोकतन्त्रमा मतदाता केवल व्यक्ति होइन, कहिलेकाहीँ भीड पनि हुन्छ। भीड तर्कभन्दा आवेगमा चल्छ। आवेगले दीर्घकालीन स्थायित्वलाई कमजोर बनाउँछ।

संरचनागत सुधारको आवश्यकता

कास्कीको अनुभवपछि मेरो विश्वास अझ दृढ भयो कि लोकतन्त्र जोगाउन संरचनागत सुधार अनिवार्य छ। उम्मेदवारको सार्वजनिक बहस अनिवार्य हुनुपर्छ। सम्पत्ति र पृष्ठभूमिको पूर्ण खुलासा हुनुपर्छ। कार्यसम्पादनको मूल्याङ्कन सार्वजनिक हुनुपर्छ।

जर्मनी जस्ता देशहरूमा दलभित्र आन्तरिक लोकतन्त्रलाई महत्त्व दिइन्छ भन्ने कुरा अध्ययन गर्दा थाहा पाएको थिएँ। अब त्यो अभ्यास किन आवश्यक छ भन्ने कुरा मैले प्रत्यक्ष अनुभूति गरेँ।

चुनाव खर्चमा पारदर्शिता अनिवार्य हुनुपर्छ। क्यानडा को नियमन मोडलले पैसाको प्रभाव घटाउन कति मद्दत गरेको छ भन्ने अध्ययनयोग्य छ। हाम्रो सन्दर्भमा पनि वित्तीय अनुशासन लोकतन्त्रको सुरक्षा कवच हुन सक्छ।

नागरिक शिक्षाको अपरिहार्यता

सबैभन्दा ठुलो निष्कर्ष यो थियो कि मतदातालाई दोष दिनु समाधान होइन। उनीहरूलाई सक्षम बनाउनु समाधान हो। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म संवैधानिक साक्षरता र मिडिया साक्षरता अनिवार्य हुनुपर्छ। मतदान अधिकारसँगै विश्लेषण क्षमता पनि विकास हुनुपर्छ।

जब नागरिक सचेत हुन्छन्, तब एल्गोरिदम कमजोर हुन्छ। जब नागरिक प्रश्न गर्छन्, तब दुष्प्रचार असफल हुन्छ।

नैतिक आयाम र राष्ट्रबोध

यो यात्राले मलाई भावनात्मक रूपमा पनि छोयो। मैले सोचेँ, यदि राजनीति लोभ, क्रोध, र मोहले निर्देशित भयो भने कुनै पनि कानुनी सुधार पर्याप्त हुँदैन। राष्ट्रबोधको अर्थ केवल राष्ट्रिय झण्डा वा नारा होइन। राष्ट्रबोध भनेको दीर्घकालीन हितलाई प्राथमिकता दिन सक्ने चेतना हो।लोकतन्त्र जोगाउनु कानुनी मात्र होइन, नैतिक अभियान पनि हो। विवेक, धैर्य, र उत्तरदायित्वले मात्र लोकतन्त्रलाई स्थिर बनाउँछ।

निष्कर्ष

कास्कीको त्यो यात्राले मलाई एउटा गहिरो प्रश्न सोध्न बाध्य बनायो। के हामी सचेत मतदाता उत्पादन गरिरहेका छौँ कि केवल भावनात्मक समर्थक? लोकतन्त्रको भविष्य चुनावको मितिमा होइन, मतदाताको चेतनामा निर्भर हुन्छ। मैले देखेको यथार्थले मलाई निराश बनाएको छैन। बरु जिम्मेवारीको अनुभूति गराएको छ। यदि समस्या मनमा छ भने समाधान पनि मनमै सुरु हुन्छ।

मताधिकार शक्ति हो। तर विवेकले निर्देशित शक्ति मात्र राष्ट्र निर्माणको आधार बन्छ। लोकतन्त्र जोगाउने यात्रा हरेक नागरिकको चेतना श्रोत बाहिरबाट होइन, भित्रबाट जागृत हुनुपर्छ। यही अनुभूति नै मेरो राष्ट्रबोध हो । श्रोत: आइएनएस-स्वतन्त्र समाचार