खालिदा जिया : संघर्षकी प्रतीक, बंगलादेशकी पहिलो महिला प्रधानमन्त्री

काठमाडाैं । बङ्गलादेशको राजनीतिक इतिहासमा एक युगको अन्त भएको छ। पूर्व प्रधानमन्त्री तथा बङ्गलादेश नेशनलिस्ट पार्टी (बीएनपी) की अध्यक्ष बेगम खालिदा जियाको ८० वर्षको उमेरमा निधनले दक्षिण एसियाली राजनीतिमा ठुलो शून्यता सिर्जना गरेको छ ।

लामो समयदेखि कलेजोको सिरोसिस, मुटु, मिर्गौला, मधुमेह र श्वासप्रश्वासजस्ता रोगबाट पीडित जिया ढाकाको एवरकेयर अस्पतालमा भेन्टिलेटरमा रहेकी थिइन्। उनको निधनले बङ्गलादेशको लोकतान्त्रिक आन्दोलनकी एक प्रमुख योद्धालाई गुमाएको छ।

खालिदा जियाको जन्म सन् १९४५ मा भारतको जलपाइगुडी (हाल पश्चिम बङ्गाल) मा भएको थियो। विभाजनपछि परिवार दिनाजपुर (बङ्गलादेश) सरेको थियो। सन् १९६० मा उनले पाकिस्तानी सेनाका क्याप्टेन जियाउर रहमानसँग विवाह गरिन्। जियाउर सन् १९७१ को मुक्ति युद्धमा महत्त्वपूर्ण भूमिकामा थिए र सन् १९७७ मा राष्ट्रपति बने।

उनी बीएनपीका संस्थापक पनि थिए। खालिदा त्यति बेला गृहिणी थिइन्, छोराहरू तारिक र अराफतको पालनपोषणमा व्यस्त। राजनीतिबाट टाढा रहेकी उनी पतिको साथमा मात्र सार्वजनिक हुन्थिन्।

सन् १९८१ मे ३० मा चटगाउँमा विद्रोही सेनाको गोली लागेर जियाउर रहमानको हत्या भयो। यो घटनाले खालिदालाई विधवा बनायो र बीएनपीलाई सङ्कटमा पार्‍यो। पार्टीका नेताहरूले उनलाई नेतृत्व लिन आग्रह गरे। सुरुमा अनिच्छुक उनी सन् १९८३ मा पार्टीमा प्रवेश गरिन् र १९८४ मा अध्यक्ष बनिन्।

तत्कालीन सैन्य शासक हुसेन मुहम्मद एर्शाद विरुद्ध उनले सडक आन्दोलनको नेतृत्व गरिन्। तीन पटक गिरफ्तार भइन्, तर सम्झौता गरिनन्। यो सङ्घर्षले उनलाई ‘अटल नेता’ को छवि दियो। सन् १९९० मा एर्शादको पतनपछि सन् १९९१ को चुनावमा बीएनपी विजयी भयो र खालिदा बङ्गलादेशकी पहिलो महिला प्रधानमन्त्री बनिन्। उनले १९९१–१९९६ र २००१–२००६ मा दुई कार्यकाल सम्हालिन्। उनको नेतृत्वमा संसदीय प्रणाली पुनः स्थापना भयो र लोकतन्त्र बलियो बन्यो।

खालिदाको राजनीतिक जीवन शेख हसिनासँगको कट्टर प्रतिद्वन्द्विताले चिनिएको छ। यो ‘ब्याटल अफ द बेगम्स’ का रूपमा प्रसिद्ध भयो। दुवैले सत्ता आदानप्रदान गरे, तर आरोप-प्रत्यारोप र आन्दोलनले बङ्गलादेशको राजनीतिलाई ध्रुवीकृत बनायो। सन् २००७ मा सेना समर्थित सरकारले उनलाई भ्रष्टाचार मुद्दामा जेल हाल्यो। सन् २०१८ मा जिया अनाथालय ट्रस्ट हिनामिना मुद्दामा १० वर्ष सजाय भयो, जसलाई उनले राजनीतिक प्रतिशोध बताइन्। स्वास्थ्य बिग्रिएपछि हाउस अरेस्टमा राखियो। सन् २०२४ मा हसिना सरकार ढलेपछि रिहा भइन् र २०२५ मा सबै मुद्दामा सफाइ पाइन्।

खालिदा जियाको विरासत मिश्रित छ। उनले सैन्य शासनविरुद्ध लोकतन्त्रको रक्षा गरिन्, महिला नेतृत्वको उदाहरण प्रस्तुत गरिन्। तर जमात-ए-इस्लामीजस्ता इस्लामिक दलसँग गठबन्धन र भ्रष्टाचार आरोपले आलोचना पनि भयो। अन्तिम दिनसम्म उनी बीएनपीकी अभिभावक थिइन्। उनको निधनले छोरा तारिक रहमानलाई पार्टीको पूर्ण जिम्मेवारी दिएको छ। बङ्गलादेशको अस्थिर राजनीतिमा खालिदा जियाको सङ्घर्ष र अडान सधैँ सम्झनायोग्य रहनेछ। उनले देखाएकी थिइन् – सङ्कटमा पनि नेतृत्व सम्भव छ। श्रोत: आइएनएस-स्वतन्त्र समाचार