इरानको आन्दोलन : राजतन्त्र र युवराज रेजा पहलभी

काठमाडाैं । इरानको राजतन्त्रको इतिहास विश्वकै सबैभन्दा प्राचीन र प्रभावशाली राजनीतिक संरचनाहरूमध्ये एक मानिन्छ । यसको जरो ढाई हजार वर्षभन्दा पुरानो ‘पर्सियन एम्पायर’ अर्थात् फारसी साम्राज्यको गौरवशाली विरासतसँग जोडिएको छ ।

‘साइरस द ग्रेट’ बाट सुरु भएको यो राजतन्त्रात्मक परम्पराले इरानलाई कला, संस्कृति र शक्तिको केन्द्र बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। तर, आधुनिक इतिहासको कालखण्डमा आइपुग्दा ‘पहलभी’ वंशको शासन र सन् १९७९ को ‘इस्लामिक रिभोलुसन’ वा इस्लामिक क्रान्तिले यस संस्थाको स्वरूप र भविष्यलाई सधैँका लागि बदलिदियो। इरानको राजतन्त्र केवल एउटा शासन व्यवस्था मात्र थिएन, यो इरानी राष्ट्रियता र पहिचानको एउटा बलियो खम्बा पनि थियो।

बिसौँ शताब्दीको सुरुवातमा ‘रेजा शाह पहलभी’ ले इरानलाई एउटा आधुनिक र ‘सेक्युलर’ राष्ट्र बनाउने अभियान सुरु गरे। उनले पुरातनपन्थी सोचलाई चिर्दै शिक्षा, पूर्वाधार र कानुनी सुधारमा जोड दिए। उनका छोरा ‘मोहम्मद रेजा शाह पहलभी’ को शासनकालमा इरानले ‘ह्वाइट रिभोलुसन’ मार्फत ठुलो आर्थिक प्रगति र सामाजिक आधुनिकता हासिल गर्‍यो। तर, तीव्र गतिको पश्चिमाकरण, राजनीतिक दमन र ‘साभाक’ जस्ता गुप्तचर निकायको कठोरताका कारण जनतामा असन्तोष बढ्दै गयो।

शाहको विलासी जीवनशैली र आम नागरिकको आर्थिक समस्याबिचको खाडलले अन्ततः धार्मिक र वामपन्थी शक्तिहरूलाई एक ठाउँमा ल्यायो। जसको परिणाम स्वरूप सन् १९७९ मा अयातोल्लाह खोमेनीको नेतृत्वमा भएको क्रान्तिले इरानको राजतन्त्रलाई सदाका लागि अन्त्य गरिदियो र इरान ‘इस्लामिक रिपब्लिक’ मा परिणत भयो।

इरानको राजतन्त्रको पतन हुनुमा केवल आन्तरिक कारण मात्र नभई भू-राजनीतिक स्वार्थहरू पनि उत्तिकै जिम्मेवार थिए। शीतयुद्धको समयमा अमेरिका र बेलायतसँगको निकटता र तेलको राजनीतिले शाहको छविलाई इरानभित्र ‘पश्चिमाहरूको कठपुतली’ का रूपमा चित्रित गरिदियो। आजको समयमा इरानको धार्मिक सत्ताप्रति चरम निराशा बढेका बेला, फेरि एक पटक राजतन्त्रको ‘नोस्टाल्जिया’ जागृत भएको देखिन्छ।

विशेष गरी युवा पुस्ताले शाहको पालाको व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र समृद्धिलाई सम्झिन थालेका छन्। यद्यपि, आधुनिक इरानमा राजतन्त्रको पुनर्स्थापना गर्नु केवल एउटा परिवारको पुनरागमन मात्र नभई इरानको परम्परागत विरासत र आधुनिक लोकतान्त्रिक मूल्यहरूबिचको एउटा अत्यन्तै जटिल र चुनौतीपूर्ण संयोजन हुनेछ।

इरानको राजनीतिक परिदृश्य र त्यहाँको भविष्यलाई लिएर विश्वव्यापी मञ्चमा एउटा नाम फेरि चर्चाको केन्द्रमा आएको छ, त्यो हो—रेजा पहलभी। सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि इरानबाट निर्वासित भएका अन्तिम शाहका छोरा पहलभीले दशकौँदेखि आफ्नो मातृभूमिको माटोमा पाइला टेक्न पाएका छैनन्।

इरानको वर्तमान सत्ता र त्यहाँ भइरहेका आन्तरिक उथलपुथलका बिच उनको सान्दर्भिकता र प्रभावका बारेमा गरिने बहसहरू अहिले पहिलेभन्दा कडा र जटिल बनेका छन्। बाह्य संसारबाट हेर्दा उनलाई इरानको लोकतान्त्रिक भविष्यको एउटा बलियो खम्बाका रूपमा चित्रण गरिए पनि इरानभित्रै उनको वास्तविक सपोर्ट अर्थात् समर्थन कति छ भन्ने कुरा मापन गर्न अत्यन्तै कठिन र चुनौतीपूर्ण विषय बनेको छ।

पहलभीको व्यक्तित्व र उनले प्रतिनिधित्व गर्ने राजतन्त्रात्मक विरासतका बारेमा इरानी जनतामा एउटा ठुलो विभाजन देखिन्छ। निर्वासनमा रहेका इरानीहरूका लागि उनी एउटा आशाको प्रतीक हुन सक्छन्, इरानको भूगोलभित्रै बसिरहेका युवा पुस्ता, जसले शाहको शासन देखेका छैनन्, उनीहरूका लागि पहलभी केवल इतिहासको एउटा पात्र मात्र हुन्।

इरानभित्र स्वतन्त्र सर्भे वा जनमत सङ्ग्रह गर्न असम्भव जस्तै रहेकाले उनको पक्षमा रहेको जनमतको मापन गर्नु अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि कठिन छ। केही वर्षअघि इरानमा भएका ‘विमिन, लाइफ, फ्रिडम’ जस्ता प्रोटेस्ट अर्थात् प्रदर्शनहरूमा पहलभीको नाममा केही स्लोगन वा नाराहरू सुनिए पनि, ती नाराहरू उनको नेतृत्वप्रतिको पूर्ण समर्थन हुन् वा केवल वर्तमान धर्मतन्त्रीय व्यवस्थाप्रतिको तीव्र असन्तुष्टि मात्र, भन्नेमा राजनीतिक विश्लेषकहरू एकमत हुन सकेका छैनन्।

पहलभी आफैँले आफूलाई राजतन्त्रको पुनर्स्थापना गर्ने राजाका रूपमा भन्दा पनि इरानमा सेक्युलर डेमोक्रेसी अर्थात् धर्मनिरपेक्ष लोकतन्त्र स्थापना गर्ने एउटा सहजकर्ताका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन्। तर इरानका विभिन्न जातीय समूहहरू र वामपन्थी राजनीतिक विचारधारा राख्नेहरूका लागि पहलभी परिवारको पुरानो विरासत सधैँ शङ्काको घेरामा रहने गरेको छ। विदेशमा रहेका विपक्षी शक्तिहरूलाई एकताबद्ध गर्न नसक्नु र इरानभित्र कुनै बलियो संगठनातमक सञ्जालको अभाव हुनु उनका लागि मुख्य ‘लिमिटेसन’ बनेको छ।

२०२६ को यो घडीमा इरानको सत्ता परिवर्तनको चाहना राख्ने अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूका लागि पहलभी एउटा ‘प्रोक्सी’ कार्ड हुन सक्छन्, तर इरानी सडकमा वास्तविक परिवर्तनको नेतृत्व उनले नै गर्छन् भन्नेमा अझै पनि ठोस आधार फेला पर्न सकेको छैन। उनको दशकौँ लामो प्रवास र स्वदेशको धरातलीय यथार्थसँगको भौतिक दूरी नै उनको राजनीतिक भविष्यका लागि सबैभन्दा ठुलो अवरोध बनेको छ।

अन्तिम शाहका छोरा रेजा पहलभी हाल अमेरिकामा बसोबास गर्छन्। सन् १९७९ मा इरानमा इस्लामिक क्रान्ति भएपछि उनका पिता राजा मोहम्मद रेजा पहलभीसँगै उनी देश छोडेर भागेका थिए। त्यसयता उनले दशकौँ समय अमेरिकामा निर्वासनमा बिताएका छन्। अमेरिकामा रहेरै उनले इरानको वर्तमान शासन व्यवस्थाको विरोध गर्ने र त्यहाँ लोकतन्त्र स्थापनाका लागि वकालत गर्ने विपक्षी नेताको रूपमा काम गरिरहेका छन् । श्रोत: आइएनएस-स्वतन्त्र समाचार